Andrzej Trzebiński
15-05-2005  


Andrzej Trzebiński urodził się 27 stycznia 1922 r. w Radgoszczy (okolice Łomży). W 1932 r. rodzina Trzebińskich przeniosła się do Warszawy. Andrzej chodził do prywatnej szkoły powszechnej przy ul. Mochnackich, którą ukończył w 1934 r. Naukę kontynuował w gimnazjum i liceum im. Tadeusza Czackiego, gdzie zaprzyjaźnił się z Tadeuszem Borowskim. Wszedł w skład komitetu redakcyjnego wydawanego przez uczniów pisma „Promień Szkolny”, w którym debiutował utworem „Fraszka o mędrcu”; potem opublikował tu kilka innych wierszy i szkic krytyczny.

Po wybuchu wojny siedemnastoletni Trzebiński, w odpowiedzi na wezwanie władz polskich, wyruszył na wschód. Do Warszawy powrócił po dwóch miesiącach. Dalej uczył się na konspiracyjnych kompletach w liceum im. Czackiego. Latem 1940 r. razem z Borowskim zdał konspiracyjna maturę i jesienią rozpoczął studia na polonistyce i slawistyce na podziemnym Uniwersytecie Warszawskim. Uczestnikami kompletu polonistycznego byli m. in. Tadeusz Borowski, Wacław Bojarski, Maria Rundo, Stanisław Marczak, Stefan Świeżawski. Zajęcia, odbywające się w mieszkaniach studentów lub profesorów, prowadzili m.in. Julian Krzyżanowski, Wacław Borowy, Witold Doroszerwski, Tadeusz Kotarbiński, Stanisław Adamczewski, Zofia Szmydtowa. Trzebiński uczestniczył także aktywnie w spotkaniach i wieczorach literackich, które podczas wojny stanowiły namiastkę normalnego życia kulturalnego. Tam poznał Karola Irzykowskiego, Czesława Miłosza, Jerzego Zagórskiego, Jerzego Andrzejewskiego, Bohdana Suchodolskiego i innych. Dużo czytał, szczególnie Brzozowskiego, Mochnackiego, Norwida, Przybosia, Witkacego, Conrada, Manna i wielu innych. Pisał wiersze, powieść, tłumaczył, systematycznie prowadził pamiętnik. Równocześnie dorywczo pracował zarobkowo jako korepetytor, tracz na kolei.

Podczas trzeciej okupacyjnej zimy, na przełomie 1941 i 1942 r., studentom polonistyki udało się zrealizować marzenie o własnym piśmie. Tworzyła je grupa literacka, do której należeli Wacław Bojarski, Andrzej Trzebiński, Tadeusz Gajcy i Zdzisław Stroiński. Było to pierwsze konspiracyjne pismo literackie okupowanej Polski i nosiło nazwę „Sztuka i Naród”. Jego mottem była parafraza słów Norwida z „Promethidiona”: „Artysta jest organizatorem wyobraźni narodowej”. Pismo ukazywało się regularnie i najdłużej: nr 1 wyszedł z datą 2 kwietnia 1942 r., a ostatni nr 16 miał się ukazać w sierpniu 1944 r., jednak cały nakład pochłonęły ognie Powstania Warszawskiego. Na jego łamach pojawiali się także Wojciech Mencel, Zbigniew Łoskot, Lesław Bartelski, Tadeusz Sołtan, Stanisław Marczak – Oborski.

Grupa literacka „Sztuka i Naród” postawiła przed sobą i swoim pokoleniem ambitne zadanie zasadniczej przemiany polskiej literatury i kultury, wypracowania „nowej postawy człowieka tworzącego” (tytuł artykułu Bojarskiego) i otwarcia nowej epoki w literaturze i sztuce polskiej. Obok manifestów w piśmie znaleźć można było piękną poezję Gajcego, nowatorskie liryki prozą Stroińskiego, opowiadania Bojarskiego. Trzebiński publikował tu swoje szkice o kulturze i literaturze, recenzje i liryki prozą. Wszyscy twórcy występowali pod pseudonimami, np. Trzebiński jako Paweł Późny podpisywał wiersze, a jako Stanisław Łomień – artykuły krytyczne.

Pismo „Sztuka i Naród” była jednocześnie związane ze środowiskiem podziemnej organizacji Konfederacji Narodu, wywodzącej się z przedwojennej ONR „Falangi”, na której czele stał Bolesław Piasecki. Pismo było finansowane przez Konfederację, jednocześnie posiadało dużą autonomię i nie można go nazwać organem nacjonalistów.

Pierwszym redaktorem pisma został Bronisław Onufry Kopczyński, utalentowany muzyk i kompozytor, publicysta, kierownik Pionu Kulturowego Konfederacji. O kształcie „Sztuki i Narodu” decydował jednak przede wszystkim Bojarski, który po aresztowaniu i śmierci Kopczyńskiego na Majdanku, został w styczniu 1943 r. drugim redaktorem pisma. Po tragicznej śmierci Bojarskiego w czerwcu 1943 r. trzecim redaktorem został Trzebiński. Całkowicie poświęcił się redagowaniu „Sztuki i Narodu” oraz tworzeniu Ruchu Kulturowego, który był próbą stworzenia ponadpartyjnej płaszczyzny spotkania, dyskusji i współdziałania osób reprezentujących rozmaite dziedziny twórczości i wywodzących się z różnych środowisk pokolenia wojennego.

Na początku listopada 1943 r. Trzebińskiego aresztowano w stołówce jednej z fabryk: miał fałszywą kenkartę na nazwisko Andrzej Jarociński – został przewieziony na Pawiak i rozstrzelany w egzekucji ulicznej na Nowym Świecie 12 listopada 1943 r. Stało się prawie tradycją, że skoro zginął redaktor, jego miejsce zajmował najbliższy współpracownik. Czwartym i ostatnim redaktorem „Sztuki i Narodu” został Tadeusz Gajcy. W kręgach młodej literatury utarło się przekonanie, że każdy z redaktorów „Sztuki i Narodu” musi zginąć. Gajcy razem z najbliższym przyjacielem Zdzisławem Stroińskim zginęli podczas Powstania Warszawskiego w wysadzonej przez Niemców placówce powstańczej na Starówce.


... chwila odpoczynku podczas pracy w składzie drewna.

autoportrety






O twórczości Andrzeja Trzebińskiego

„Pamiętnik” Andrzeja Trzebińskiego złożony jest z dwóch części i obejmuje okres od 15 grudnia 1941 r. do 25 listopada 1942 r. (ta część zapisków jest datowana) i od maja do końca października 1943 r. Te dwie części różnią się od siebie tonacją, długością zapisków, a także stylem. Pierwsza część jest pogodniejsza; notatki są krótkie; wciąż motywuje się do większej pracy; jest sporo informacji o ludziach, z którymi autor spotykał się w pracy konspiracyjnej i o dziewczynach, w których się podkochiwał; brak tu wielkich liter; wydarzenia są datowane; sam styl można porównać do „Dzienników poufnych” Charlesa Boudelaire’a (1909 r.). Natomiast druga część jest bardziej mroczna; autor relacjonuje ciągłe ocieranie się o śmierć, giną bliscy ludzie; styl jest podobny do „Pamiętnika” Stanisława Brzozowskiego (1913 r.). W pewnym momencie „Pamiętnik” zmienia się w modlitewnik. Poeta rozmawia z Bogiem. Jest przygotowany na śmierć i równocześnie prosi Boga, by ta śmierć nie przychodziła.



Autor: opr. Małgosia










<- wróć do: Twórcy

Spodobał Ci się ten artykuł?

Wesprzyj nasz portal oraz magazyn „Templum Novum”!

Dzięki Tobie bedziemy mogli rozszerzyć naszą działalność!


Numer konta naszego funduszu wydawniczego: Bank PEKO SA 72 1240 1141 1111 0000 1687 4819

W polu „tytułem” prosimy wpisywać: „Fundusz Wydawniczy TN”

(c) Magazyn Phalanx i Templum Novum, wszystkie prawa zastrzeżone, przedruki wyłącznie za zgodą redakcji